नवरत्नम्

Navratnam

नवरत्नम्
मित्रमर्थी तथा नीतिर्धर्मकारण्यमूर्खकाः।
स्त्रीणां विद्वानं तथोत्थातां नवरत्नमिदं क्रमात् ॥

मित्रं आनंदतया रिपुं नायबलैर्लुब्ध्य धनैरीश्वरं
     कार्येन द्विजमदरेण्युवतीं प्रेम्ना समायरबंधवान्।
अत्युग्रं स्तुतिभिर्गुरुं प्रणतिभिर्मुर्खं कथाभिर्बुधं
     विद्याभिरसिकं रसेन सकलं शीलेन कुर्यदवशम् ॥ ॥

अर्थि लाघवमुच्छृतो निपातनं कामातुरो लञ्चनं
     लब्धोऽकीर्तिमासङ्गरः परिभवं दुष्टोऽन्यदोषे रतिम्।
निःस्वो वञ्चनमुन्मना विक्लतां शोकाकुलः संशयं
     दुर्वाग्प्रियतां दुरोदरवशः प्राप्नोति कष्टं मुहुः ॥ 2॥

नीतिर्भूमिभुजां नातिर्गुणवतां ह्रीरंगानां धृति
     रदमपत्योः शिशवो गृहस्य कविता बुद्धेः प्रसादो गिराम्।
लावण्यं वपुषः स्मृतिः सुमनसां शांतिर्द्विजस्य क्षमा
     सक्तस्य द्रविणं गृहाश्रमवतां स्वास्थ्यं सतां मंडनम् ॥ 3॥

धर्मः प्रागेवचिन्त्यः सचिवमतिगतिर्भावनिया सर्वदा
     ज्ञेयं लोकानुवृत्तं वर्चर्नयानिर्मंडलं वीक्षणीयम्।
प्रचद्यौ रागरोषौ मृदुपुरुषगुणौ योजनीयौ च काले
     आत्मा यत्नेन रक्ष्यो रणशिरसिपुनःसोऽपि नापेक्षणीयः ॥ 4॥

कार्पण्येन यशः क्रुधा गुणचयो दंभेन सत्यं क्षुधा
     मर्यादित विनाशनानि विपदा स्थिर्यं प्रमादिर्दिजः।
पशुन्येन कुलं मदेन विनयो दुश्चेष्टया पौरुषं
     दारिद्र्येण जनाद्रो ममतया चात्मप्रकाशो हतः ॥ 5॥

मूर्खोऽशान्तास्तपस्वी क्षितिपतिरालो मत्सरो धर्मशीलो
     दु:स्थो मणि गृहस्थः प्रभुरतिकृपाणः शास्त्रविद्धर्महीनः।
आज्ञाहीनो नरेंद्रः शुचिरपि सततं यः परन्नोपभोगी
     वृद्धो रोगी दरिद्रः स च युवतिपतिर्धिग्विदम्बप्रकारम् ॥ 6॥

स्त्रीणां यौवनमर्थिनामनुगमो राजयं प्रतापः सतां
     सत्यं स्वल्पधानस्य संच्चितिरसदृत्तस्य वागदम्बरः।
साचारस्य मनोदमः परिण्तेर्विद्या कुलस्यैकता
     सेवया धनमुन्नतेर्गुणाचायः शान्तेरविवेकोम् ॥ 7॥

विद्वान् संसदि पाक्षिकः पर्वासोमानी दारिद्रो गृही
     वित्ताद्यः कृपाणः सुखी पर्वसो वो न तीर्थाश्रितः।
राजा दुः सचिवप्रियः कुलभावो मूर्खः पुमां स्त्रीजितो
     वेदान्ति हत्सक्रियः किम्परं हास्यं भूतले ॥ 8॥

उत्खातां प्रतिरोपायन कुसुमितांश्चिन्वन् शिशुन्वर्द्धयन्
     प्रोत्तुङ्गान् नामयन्नतांसमुदायन् विश्लेष्यन् संहतान्।
तीवं कंटकिनो बहिर्नियमयन् ग्लानान्मुहुःसेचयन्
     मलाकार इव अर्थनिपुणो राजा चिरं नन्दतु ॥ 9॥

इति नवरत्नं समाप्तम्।